دراک

دراک نام کوهي است، تصادفي من در کنارش بزرگ شدم.. اينجا دست‌نوشته‌هاي نامربوطم را مي‌گذارم

تاريخچه صنعت نفت ايران2

اين قرارداد در آستانه جنگ جهانى اول يعنى در ١٧ ژوئن سال ١٩١٤ به تصويب مجلس عوام انگلستان رسيد و دريا دارى انگليس يك قرارداد محرمانه با شركت امضاء كرد كه بر اساس آن كليه سوخت مورد نياز نيروهاى دريايى به قيمتى نازل تحويل داده مى‌شد.
جنگ جهانى اول ( ١٩١٤-١٩١٨ ) اهميت عظيم نفت را روشن ساخت. البته استفاده از نفت در جنگ ها سابقه بسيار كهن دارد. تاريخ نگاران در اشاره به سازمان نيروهاى منظم جنگاوران قديم همچنان كه از دسته هاى سوار، پياده، كماندار، نيزه باز و غيره نام مى برند، از دسته ويژه أى به نام «نفاطه» يا نفت انداز نيز ياد مى كنند. اما استفاده از نفت در جنگ هاى امروزى همانند گذشته، در انحصار دسته معينى نيست. در واقع تمام نيروى شگرف تحرك و آتش هولناك و مهيبت درجنگ هاى امروزى، درخشكى، دريا و هوا، مرهون نفت است. خودرو، تانك، كشتى و هواپيما بدون نفت قادر به حركت نيستند. بر اساس همين واقعيات است كه لرد كرزن پس از تجربه جنگ جهانى اول گفت : كشتى جنگ روى امواج نفت به پيروزى رسيد.

بروز اختلاف

بريتانيا تازه ارزش و اهميت امتيازى را كه از طريق دارسى در ايران به دست آورده بود، دريافته بود. در جنگ جهانى اول با آن كه ايران از همان آغاز اعلام بى طرفى كرده بود، قواى متخاصم به دلايل گوناگون خاك اين كشور را به ميدان جنگ مبدل كردند و در جريان اين كشمش ها خط لوله أى كه نفت را از مسجد سليمان به آبادان مى رساند، بر اثرخرابكارى عمال آلمان قطع شد و تعمير و راه اندازى آن تا ٥ ماه به درازا كشيد.

رضا خان و درگيرى او با مسأله نفت

رضاخان سردار سپه كه با كودتاى سال ١٩٢١ در عرصه سياست ايران ظاهر شد در سال ١٩٢٣ به نخست وزيرى رسيد و در سال ١٩٢٥ تاج گذارى كرد. او در قدم اول به برچيدن بساط شيخ خزعل كه خود را امير عربستان مى خواند و عملاً خرمشهر و اهواز را از اختيار دولت خارج كرده بود همت گماشت. خزعل در اوايل سال ١٩٢٥ بازداشت شد و بقيه عمر را تحت نظر شهربانى در تهران به سر برد. نظم و امنيتى كه رضاخان برقرار كرد به نفع شركت نفت بود. قدرت دولت از هر گونه تشكل و حركت اعتراض آميز، در ميان كارگران جلوگيرى مى كرد. اولين اعتصاب كارگرى نفت جنوب در سال ١٩٢٩ (١٣٠٨) اتفاق افتاد. شرايط زندگى كارگران بومى بسيار نامناسب و غير قابل تحمل بود. شمار كاركنان صنعت در آن زمان به ٣٠ هزار تن مى رسيد كه ٦ هزار تن آنان انگليسى و هندى بودند. اعتصاب با دخالت نيروهاى دولتى خاتمه يافت و در حدود ٢٠٠ نفر از سردمداران آن بازداشت شدند كه برخى از آنان تا پايان سلطنت رضا شاه همچنان در زندان بودند.
رضا شاه يك سال پس از تاج گذارى توجه خود را به مسأله نفت معطوف كرد. او براى اجراى طرح هاى بزرگى، مانند راه آهن سر تا سرى و نيز تامين هزينه هاى نظامى احتياج به پول داشت. نظر دولت ، ابتدا آن بود كه اختلافات را به داورى ارجاع كنند، ليكن شركت نفت پيشنهاد گرد كه به جاى آن بكوشند تا مساله را از راه مذاكره فيصله دهند.

الغاى امتياز نامه دارسى و امضاى قرار داد جديد

از طرف دولت، سردار معظم خراسانى معروف به « تيمورتاش» وزير مقتدر دربار مأمور مذاكره با شركت شد. دولت خواستار آن بود كه ٢٥ درصد از سهام شركت به ايران واگذار شود، حق الامتياز بر مبناى ٢ «شيلينگ» در هر تن نفت تثبيت گردد، در حدود سه چهارم ناحيه امتياز مسترد شود، شركت مطابق قوانين ايران ماليات بپردازد و حقوق ايران در كليه عمليات شركت پس از پايان مدت امتياز هم محفوظ بماند. در صورت قبول اين شرايط دولت حاضر بود كه مدت قرارداد را ٢٠ سال ديگر تمديد كند. اين مذاكرات تا سال ١٩٣١ ادامه يافت.
در آن سال درآمد ايران از نفت به يك چهارم سال پيش، يعنى از حدود يك ميليون و دويست و هشتاد هزار به حدود سيصد هزار ليره تقليل پيدا كرد. شركت نفت اين كاهش درآمد را معمول بحران اقتصادى جهانى مى دانست. اما رضا شاه كه از اطاله مذاكرات و بهانه گيرى هاى شركت ناراحت بود اين كاهش ناگهانى و شديد درآمد را بر نتافت و در شرايطى كه كنترل اعصاب خود را از دست داده بود پرونده نفت را از وزيران خود گرفت و در داخل بخارى كه مى سوخت انداخت و سپس دستور داد امتياز دارسى را ملغى اعلام كنند. دستور شاه فوراً به شركت ابلاغ شد و مجلس هم در جلسه دهم آذرماه ١٣١١ تصميم وى را تأييد كرد.
دولت انگليس طى يادداشت شديد اللحنى، به اين اقدام ايران اعتراض كرد و چند كشتى جنگى به خليج فارس اعزام و نيز شكايتى عليه ايران در شوراى جامعه ملل- كه در حكم سازمان ملل متحد امروز بود- مطرح كرد، ولى به توصيه مجدد شورا قرار شد كه طرفين اختلاف خود را از راه مذاكره حل كنند.
مذاكرات نمايندگان ايران با شركت نفت، نخست در اروپا و سپس در تهران، دنبال شد و تا ٢٤ آوريل ١٩٣٣ ادامه يافت. در نتيجه دو طرف در كليه مسايل اصلى به توافق رسيدند، مگر در مورد تمديد مدت امتياز دارسى كه قرار بود در سال ١٩٥١ خاتمه يابد، اما «كدمن» اصرار داشت كه ٣٠ سال ديگر بر آن افزوده شود. سرانجام، در اين باره نيز شاه شخصاً مداخله كرد و قرارداد جديد، با قبول تمديد مدت، منعقد شد.

جنگ جهانى دوم و نفت

جنگ جهانى دوم، اهميت نفت را صد چندان نمايان كرد. بخش عمده مصارف نيروى هوايى متققين در جبهه هاى خاروميانه و خاور دور و اروپا، از آبادان تامين مى شد. در شهريور ١٣٢٣ دولت شوروى معاون وزارت خارجه خود را براى تحصيل امتياز نفت به تهران فرستاد. جواب منفى دولت ايران كه تصميم گرفته بود تا پايان جنگ از اعطاى امتياز خوددارى نمايد موجب خشم شوروى گرديد.


مصدق و قانون تحريم امتياز

در همين اثنا بود كه دكتر مصدق قانون معروف به تحريم امتياز نفت را به تصويب مجلس رساند (١١آذر ١٣٢٣ ). جنگ جهانى دوم در باز دهم شهريور سال ١٣٢٤ پايان يافت و متفقين تعهد كردند كه ظرف ٦ ماه پس از پايان جنگ، نيروهاى خود را از ايران خارج كنند، اما دولت شوروى كه از رد تقاضاى خود در مورد امتياز نفت سخت رنجيده بود، اين تعهد راناديدهگرفت ولى به دنبال امضاى توافق نامه معروف «قوام – سادچيكف»، نيروهاى خود را از ايران خارج كرد.

نهضت ملى شدن نفت

مبارزات انتخاباتى دوره شانزدهم مجلس، ترور شاه در ١٥ بهمن ١٣٢٧ و تبعيد آيت ا … كاشانى، قتل هژير به دست گروه فداييان اسلام در ١٣ آبان ١٣٢٨، موفقيت جبهه ملى در انتخاب تهران و بازگشت آيت ا… كاشانى از تبعيد، وقايعى بود كه يكى پس از ديگرى موجب داغ تر شدن بحث نفت گرديد.
موافقت نامه معروف به «گس – گلشاييان » كه حاصل مذاكرات دولت با شركت نفت بود،در آخر دوره پانزدهم به مجلس داده شد، ليكن بحث و تصميم درباره آن به مجلس شانزدهم موكول گرديد. اين موافقت نامه حق الامتياز دولت را افزايش مى داد اما وافى به مقصود اصلى يعنى استيفاى حقوق ايران نبود، چه در همان ايام اصل تنصيف منافع معروف به قرار«پنجاه – پنجاه» در ونزوئلا مورد قبول قرار گرفته بود. در خاورميانه هم شركت هاى آمريكايى كه امتياز نفت عربستان سعودى را داشتند، اجراى همان اصل را پذيرفتند و توافق درباره آن در ٣٠ دسامبر سال ١٩٥٠ رسماً اعلام گرديد. دولت رزم آرا لايحه نفت را از مجلس پس گرفت، تا مذاكرات را با شركت نفت ادامه دهد اما فرصت نيافت.
گلوله اى كه در ١٦ اسفندماه ١٣٢٩ از طپانچه خليل طهماسبى خارج شد و رزم آرا را از پاى درآورد. صفحه جديدى را در تاريخ نفت ايران رقم زد. كميسيون خاص نفت در مجلس كه رياست آن را دكتر مصدق بر عهده داشت در ١٧ اسفندماه مقارن همان زمان كه جنازه رزم آرا را به گورستان مى بردند پيشنهاد ملى كردن نفت را تصويب كرد و گزارش كميسيون در ٢٩ اسفندماه ١٣٢٩ به تصويب قوه قانونگذارى نيز رسيد.

قانون اجراى ملى شدن نفت و دولت مصدق

پس از ترور رزم آرا، حسين علاء مامور تشكيل دولت شد ودر همان ايام موج اعتصاب در ميان كارگران نفت در خوزستان بالا گرفت. علاء در ٧ ارديبهشت ١٣٣٠ استعفا داد و به دنبال آن، مجلس به نخست وزيرى دكتر مصدق راى تمايل داد. قانون ٩ ماده اى اجراى اصل ملى شدن صنعت نفت كه كميسيون خاص نفت آن را تدوين كرده بود، در ٩ ارديبشهت سال ١٣٣٠ به تصويب قوه قانونگذارى ايران رسيد و با تاييد شاه در ١٠ ارديبهشت قابليت اجرا يافت و فرداى آن روز، دكتر مصدق برنامه دولت خود را به مجلس ارايه داد. قدم اول در اجراى اصل ملى شدن نفت تشكيل شركت ملى نفت ايران بود كه سه نفر به عنوان هيات مديره موقت آن منصوب شدند. اين هيات در ١٩ خرداد ١٣٣٠ به آبادان وارد شد و در ٢٠ خرداد پرچم ايران را بر فراز اداره مركزى شركت نفت در خرمشهر بر افراشت.
هيات مديره دستور داشت كه راه را بر صادرات نفت ايران نبندد، بنابراين موافقت كرد كه بارگيرى كشتى ها بر روال سابق ادامه يابد، منتهى هر كشتى در برابر نفتى كه تحويل مى گيرد «رسيد» بدهد، تا بعداً به حساب ها رسيدگى شود. اما كشتى ها كه غالباً از نفت كش هاى خود شركت يا اجاره شركت بودند دادن رسيد را مشروط به حفظ حق شركت نفت كردند و از دادن رسيد غير مشروط خوددارى نمودند و لذا حمل نفت ازآبادان متوقف گرديد.

مخازن و انبارها در اندك زمانى پر شد و ناچار پالايشگاه نيز از كار باز ايستاد و كارمندان خارجى نفت كه تعداد آنان در حدود ٤٥٠٠ نفر بود به طور دسته جمعى استعفا دادند. مجموع كاركنان شركت از ايرانى و خارجى، در آن زمان در حدود ٦١٥٠٠ تن بودند. با توقف عمليات، علاوه بر قطع درآمد نفت حقوق كاركنان ايرانى نيز بر عهده دولت افتاد.

Advertisements

2 دیدگاه»

  عمو اروند wrote @

کار جالبی را شروع کرده‌ای. دانستن تاریخ و آگاهی از کارهائی که گذشته‌گان ما انجام داده‌اند، درست یا نادرست، لازم است. ملتی که از تاریخ واقعی خویش بی‌خبر است شبیه فرزند بی‌پدر و مادری است که در بدر به دنبال هویت خویش می‌گردد.

  حسین رهبریان wrote @

اگر اسناد و منابع را در می آوردید بسیار خوب می شد که علاقه مندان برای اطلاع بیشتر به آنها رجوع می کردند .


پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: